Αλτσχάιμερ: Το σημάδι στον προσανατολισμό που μπορεί να εμφανιστεί χρόνια πριν από τα προβλήματα μνήμης

Όταν ακούμε τη λέξη Αλτσχάιμερ, το μυαλό μας πηγαίνει σχεδόν αμέσως στην απώλεια μνήμης.

Να ξεχνά κάποιος ονόματα, ραντεβού, πρόσφατες συζητήσεις ή πράγματα που έκανε πριν από λίγες ώρες.

Όμως η νόσος Αλτσχάιμερ μπορεί να προκαλεί αλλαγές στον εγκέφαλο πολύ πριν τα συμπτώματα γίνουν εμφανή στην καθημερινότητα.

Και μια ενδιαφέρουσα μελέτη έφερε στο προσκήνιο κάτι που οι περισσότεροι πιθανότατα δεν θα συνέδεαν αρχικά με τη νόσο:

τη δυσκολία προσανατολισμού και πλοήγησης στον χώρο.

Μπορεί, δηλαδή, αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο ένας άνθρωπος βρίσκει τη διαδρομή του από ένα σημείο σε ένα άλλο να εμφανίζονται πριν από τα πιο χαρακτηριστικά προβλήματα μνήμης;

Οι ερευνητές εξετάζουν ακριβώς αυτό το ενδεχόμενο.

Αλτσχάιμερ: Δεν ξεκινά απαραίτητα με το «ξεχνάω»

Η νόσος Αλτσχάιμερ είναι η συχνότερη αιτία άνοιας.

Η άνοια δεν αποτελεί μία συγκεκριμένη ασθένεια, αλλά έναν γενικό όρο για καταστάσεις που επηρεάζουν τη μνήμη, τη σκέψη, τη συμπεριφορά και τελικά την ικανότητα ενός ανθρώπου να ανταποκρίνεται στις καθημερινές του δραστηριότητες.

Η ηλικία αποτελεί τον σημαντικότερο γνωστό παράγοντα κινδύνου για άνοια.

Η άνοια όμως δεν αποτελεί φυσιολογικό ή αναπόφευκτο κομμάτι της γήρανσης.

Εκτός από την ηλικία και τη γενετική προδιάθεση, υπάρχουν και παράγοντες κινδύνου που μπορούν σε έναν βαθμό να τροποποιηθούν.

Σε αυτούς περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, η σωματική αδράνεια, το κάπνισμα, η επιβλαβής κατανάλωση αλκοόλ και ορισμένα προβλήματα υγείας όπως η υπέρταση και ο διαβήτης.

Το σημάδι που μελετούν οι επιστήμονες

Μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα έρευνα από επιστήμονες του University College London (UCL) εξέτασε κατά πόσο η ικανότητα χωρικής πλοήγησης μπορεί να παρουσιάζει αλλαγές πολύ πριν εμφανιστούν τα συνηθισμένα συμπτώματα της νόσου.

Η έρευνα δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Alzheimer’s & Dementia: The Journal of the Alzheimer’s Association.

Οι επιστήμονες εξέτασαν 100 ασυμπτωματικούς ενήλικες ηλικίας 43 έως 66 ετών.

Το ιδιαίτερα ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι οι συμμετέχοντες ήταν περίπου 25 χρόνια νεότεροι από την εκτιμώμενη ηλικία κατά την οποία θα μπορούσε να εμφανιστεί άνοια.

Τους έβαλαν να «περπατήσουν» μέσα σε εικονικό περιβάλλον

Για να εξετάσουν τη χωρική πλοήγηση, οι ερευνητές χρησιμοποίησαν τεχνολογία εικονικής πραγματικότητας.

Οι συμμετέχοντες φορούσαν συσκευές VR και έπρεπε να κινηθούν μέσα σε ένα εικονικό περιβάλλον.

Με αυτόν τον τρόπο οι επιστήμονες μπορούσαν να παρατηρήσουν τον τρόπο με τον οποίο κάθε άνθρωπος:

• προσανατολιζόταν στον χώρο,
• θυμόταν μια διαδρομή,
• υπολόγιζε πού βρισκόταν,
• και έβρισκε τον δρόμο προς έναν συγκεκριμένο προορισμό.

Τα αποτελέσματα παρουσίασαν ιδιαίτερο ενδιαφέρον.

Δυσκολίες στην πλοήγηση πριν από προβλήματα σε άλλα γνωστικά τεστ

Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι ορισμένα άτομα που είχαν αυξημένο κίνδυνο να εμφανίσουν νόσο Αλτσχάιμερ παρουσίαζαν δυσκολίες στη χωρική πλοήγηση.

Και αυτό συνέβαινε παρότι δεν εμφάνιζαν αντίστοιχη έκπτωση σε άλλα γνωστικά τεστ.

Με απλά λόγια:

η ικανότητα να βρίσκουμε τον δρόμο μας μπορεί να αποτελεί έναν από τους τομείς στους οποίους εμφανίζονται πολύ πρώιμες αλλαγές.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι όποιος χάνεται εύκολα ή μπερδεύει έναν δρόμο έχει Αλτσχάιμερ.

Πρόκειται για ένα ερευνητικό εύρημα που οι επιστήμονες θέλουν τώρα να μελετήσουν περισσότερο.

Ποιοι συμμετείχαν στη μελέτη;

Οι 100 συμμετέχοντες προέρχονταν από την ερευνητική ομάδα PREVENT-Dementia και δεν παρουσίαζαν συμπτώματα άνοιας.

Ωστόσο, είχαν διαφορετικούς παράγοντες που σχετίζονταν με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης Αλτσχάιμερ.

Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονταν:

• οικογενειακό ιστορικό νόσου Αλτσχάιμερ,
• η παρουσία του αλληλόμορφου APOE-ε4, το οποίο σχετίζεται με αυξημένο κίνδυνο,
• και παράγοντες του τρόπου ζωής, όπως χαμηλά επίπεδα σωματικής δραστηριότητας.

Το APOE-ε4 είναι σημαντικό να μην παρερμηνεύεται.

Η παρουσία του δεν σημαίνει ότι ένας άνθρωπος θα εμφανίσει οπωσδήποτε Αλτσχάιμερ.

Αποτελεί παράγοντα κινδύνου και όχι διάγνωση.

Μια ενδιαφέρουσα διαφορά μεταξύ ανδρών και γυναικών

Η μελέτη αποκάλυψε ακόμη ένα ενδιαφέρον στοιχείο.

Η εξασθένηση της απόδοσης στη χωρική πλοήγηση παρατηρήθηκε στους άνδρες της συγκεκριμένης μελέτης, αλλά όχι στις γυναίκες.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η δυσκολία προσανατολισμού αποτελεί «ανδρικό σύμπτωμα» της νόσου.

Οι ερευνητές τόνισαν ότι χρειάζεται περαιτέρω έρευνα για να κατανοηθεί η συγκεκριμένη διαφορά και να διερευνηθεί ο ρόλος του φύλου τόσο στη διάγνωση όσο και σε μελλοντικές θεραπευτικές προσεγγίσεις.

Μπορεί να γίνει μελλοντικά τεστ για το Αλτσχάιμερ;

Αυτό είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον κομμάτι της έρευνας.

Οι επιστήμονες διερευνούν εάν οι αλλαγές στη χωρική πλοήγηση θα μπορούσαν στο μέλλον να χρησιμοποιηθούν ως μέρος ενός εργαλείου που θα βοηθά τους γιατρούς να εντοπίζουν ανθρώπους που χρειάζονται περαιτέρω διερεύνηση.

Σήμερα όμως δεν υπάρχει ένα απλό «τεστ προσανατολισμού» που να μπορεί να πει σε έναν υγιή άνθρωπο ότι θα εμφανίσει Αλτσχάιμερ μετά από 10 ή 20 χρόνια.

Η έρευνα δείχνει μια πιθανή κατεύθυνση για το μέλλον.

Δεν αποτελεί από μόνη της διαγνωστική μέθοδο.

Τι εννοούμε όμως όταν λέμε «δυσκολία προσανατολισμού»;

Δεν μιλάμε για μια μεμονωμένη στιγμή κατά την οποία κάποιος πήρε λάθος στροφή με το αυτοκίνητο.

Ούτε για το ότι μπήκαμε σε ένα τεράστιο εμπορικό κέντρο και για λίγα λεπτά δεν θυμόμασταν από ποια είσοδο μπήκαμε.

Αυτά μπορούν να συμβούν σε οποιονδήποτε.

Περισσότερο ενδιαφέρουν επαναλαμβανόμενες και ανεξήγητες αλλαγές σε ικανότητες που προηγουμένως ήταν φυσιολογικές για το συγκεκριμένο άτομο.

Για παράδειγμα, ένας άνθρωπος μπορεί να αρχίσει να δυσκολεύεται να προσανατολιστεί σε μια περιοχή που γνωρίζει καλά ή να μπερδεύεται συστηματικά σε γνώριμες διαδρομές.

Ακόμη και τότε, όμως, δεν μπορεί να γίνει διάγνωση μόνο από αυτό το σύμπτωμα.

Το να χαθείτε μία φορά δεν σημαίνει Αλτσχάιμερ

Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο σημείο του άρθρου.

Μην πανικοβληθείτε επειδή κάποια στιγμή ξεχάσατε έναν δρόμο.

Ο προσανατολισμός μπορεί να επηρεαστεί από πολλούς παράγοντες.

Κούραση, άγχος, έλλειψη ύπνου, απόσπαση προσοχής, προβλήματα όρασης, φάρμακα και άλλες καταστάσεις μπορούν να επηρεάσουν προσωρινά την απόδοσή μας.

Η σημασία βρίσκεται περισσότερο στην αλλαγή σε σχέση με το πώς λειτουργούσε προηγουμένως ένας άνθρωπος και στο αν αυτή η αλλαγή επιμένει ή συνοδεύεται από άλλα προβλήματα.

Ποια άλλα σημάδια μπορούν να εμφανιστούν στο Αλτσχάιμερ;

Καθώς η νόσος εξελίσσεται, μπορεί να εμφανιστούν διαφορετικές γνωστικές δυσκολίες.

Ανάλογα με τον άνθρωπο μπορεί να περιλαμβάνουν:

• προβλήματα μνήμης που επηρεάζουν την καθημερινότητα,
• δυσκολία στον προγραμματισμό ή στην επίλυση προβλημάτων,
• δυσκολία στην εκτέλεση γνώριμων καθημερινών εργασιών,
• σύγχυση σχετικά με χρόνο ή τόπο,
• δυσκολίες στην εύρεση των κατάλληλων λέξεων,
• προβλήματα οπτικής και χωρικής αντίληψης,
• αλλαγές στην κρίση,
• αλλαγές στη διάθεση ή στη συμπεριφορά.

Δεν εμφανίζουν όλοι οι άνθρωποι τα ίδια συμπτώματα ούτε με την ίδια σειρά.

Πότε η αφηρημάδα είναι φυσιολογική και πότε μας προβληματίζει;

Όλοι ξεχνάμε.

Μπορεί να ξεχάσουμε πού αφήσαμε τα κλειδιά μας και λίγα λεπτά αργότερα να το θυμηθούμε.

Μπορεί να ξεχάσουμε ένα όνομα και να μας έρθει αργότερα.

Μπορεί ακόμη να μπούμε σε ένα δωμάτιο και να αναρωτηθούμε γιατί πήγαμε εκεί.

Μεμονωμένα περιστατικά σαν αυτά δεν αποτελούν από μόνα τους ένδειξη άνοιας.

Περισσότερη σημασία έχει όταν οι δυσκολίες αρχίζουν να επηρεάζουν την καθημερινή ζωή.

Για παράδειγμα, όταν κάποιος:

• χάνεται επανειλημμένα σε γνώριμες περιοχές,
• ξεχνά συνεχώς σημαντικές πρόσφατες πληροφορίες,
• δυσκολεύεται ξαφνικά σε εργασίες που έκανε χρόνια,
• χρειάζεται ολοένα μεγαλύτερη βοήθεια για καθημερινές δραστηριότητες.

Σε τέτοιες περιπτώσεις αξίζει να γίνει ιατρική αξιολόγηση.

Ήπια νοητική διαταραχή δεν σημαίνει απαραίτητα Αλτσχάιμερ

Υπάρχει επίσης η λεγόμενη ήπια γνωστική ή νοητική διαταραχή.

Σε αυτή την κατάσταση υπάρχουν μετρήσιμες αλλαγές στις γνωστικές ικανότητες, όμως ο άνθρωπος μπορεί ακόμη να διατηρεί σε σημαντικό βαθμό την ανεξαρτησία του.

Ορισμένοι άνθρωποι με ήπια γνωστική διαταραχή θα εξελιχθούν σε άνοια.

Άλλοι όμως παραμένουν σταθεροί για μεγάλο χρονικό διάστημα και σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να υπάρχουν άλλες αιτίες για τις γνωστικές δυσκολίες.

Επομένως ούτε η ήπια γνωστική διαταραχή ταυτίζεται αυτόματα με τη νόσο Αλτσχάιμερ.

Υπάρχουν προβλήματα που μπορούν να μοιάζουν με άνοια;

Ναι, και αυτός είναι ένας ακόμη λόγος που η αξιολόγηση από γιατρό έχει τόσο μεγάλη σημασία.

Προβλήματα μνήμης, συγκέντρωσης ή σύγχυσης μπορούν να σχετίζονται και με άλλες καταστάσεις.

Ανάλογα με την περίπτωση, ο γιατρός μπορεί να εξετάσει πιθανούς παράγοντες όπως:

• κατάθλιψη,
• διαταραχές ύπνου,
• προβλήματα θυρεοειδούς,
• ανεπάρκεια ορισμένων βιταμινών,
• παρενέργειες φαρμάκων,
• προβλήματα ακοής ή όρασης,
• άλλες νευρολογικές ή ιατρικές καταστάσεις.

Γι’ αυτό δεν είναι σωστό να θεωρούμε κάθε αλλαγή στη μνήμη ως Αλτσχάιμερ.

Και κάτι πολύ σημαντικό: Η ξαφνική σύγχυση είναι διαφορετική

Η άνοια συνήθως εξελίσσεται σταδιακά.

Αν ένας άνθρωπος εμφανίσει ξαφνικά έντονη σύγχυση μέσα σε ώρες ή λίγες ημέρες, αυτό δεν πρέπει απλώς να αποδοθεί σε «Αλτσχάιμερ».

Η οξεία σύγχυση μπορεί να σχετίζεται με διαφορετικές ιατρικές καταστάσεις και χρειάζεται άμεση αξιολόγηση, ιδιαίτερα όταν συνοδεύεται από άλλα ξαφνικά νευρολογικά ή γενικά συμπτώματα.

Μπορούμε να μειώσουμε τον κίνδυνο άνοιας;

Δεν μπορούμε να αλλάξουμε την ηλικία ή τα γονίδιά μας.

Υπάρχουν όμως παράγοντες κινδύνου στους οποίους μπορούμε να παρέμβουμε.

Η σωματική δραστηριότητα, η αποφυγή του καπνίσματος και της επιβλαβούς κατανάλωσης αλκοόλ, η ισορροπημένη διατροφή και ο έλεγχος προβλημάτων όπως η υπέρταση, η υψηλή χοληστερίνη και ο διαβήτης αποτελούν σημαντικά κομμάτια μιας συνολικής στρατηγικής μείωσης του κινδύνου.

Σημαντικό ρόλο μπορούν επίσης να έχουν η κοινωνική και γνωστική δραστηριότητα και η αντιμετώπιση της απώλειας ακοής όταν υπάρχει.

Δεν υπάρχει «μαγικό» τρόφιμο ή συμπλήρωμα που αποτρέπει το Αλτσχάιμερ

Στο διαδίκτυο κυκλοφορούν συνεχώς υποσχέσεις για βιταμίνες, βότανα και συμπληρώματα που υποτίθεται ότι «προστατεύουν τον εγκέφαλο».

Χρειάζεται μεγάλη προσοχή.

Δεν υπάρχει ένα συμπλήρωμα που να έχει αποδειχθεί ότι εξασφαλίζει πως κάποιος δεν θα εμφανίσει Αλτσχάιμερ.

Η πρόληψη είναι πολύ πιο σύνθετη και αφορά τη συνολική υγεία σε όλη τη διάρκεια της ζωής.

Γιατί έχει τόση σημασία η έγκαιρη διάγνωση;

Η έγκαιρη αξιολόγηση μιας πραγματικής και επίμονης γνωστικής αλλαγής μπορεί να βοηθήσει με πολλούς τρόπους.

Μπορεί να εντοπιστούν άλλες θεραπεύσιμες αιτίες.

Αν πρόκειται για νευροεκφυλιστική νόσο, ο άνθρωπος και η οικογένειά του μπορούν να λάβουν νωρίτερα υποστήριξη, ενημέρωση και κατάλληλη ιατρική φροντίδα.

Παράλληλα, οι νέες θεραπευτικές προσεγγίσεις έχουν ενισχύσει ακόμη περισσότερο το επιστημονικό ενδιαφέρον για την όσο το δυνατόν πρωιμότερη και ακριβέστερη διάγνωση.

Τι πραγματικά μας λέει η νέα έρευνα

Το πιο ενδιαφέρον εύρημα δεν είναι ότι «αν χάνεσαι, θα πάθεις Αλτσχάιμερ».

Δεν λέει κάτι τέτοιο η μελέτη.

Αυτό που δείχνει είναι ότι οι πολύ λεπτές αλλαγές στη χωρική πλοήγηση μπορεί να εμφανίζονται σε ορισμένα άτομα αυξημένου κινδύνου πριν γίνουν εμφανείς άλλες γνωστικές δυσκολίες.

Αν τα ευρήματα επιβεβαιωθούν σε μεγαλύτερες και διαφορετικές ομάδες ανθρώπων, τέτοιου είδους δοκιμασίες θα μπορούσαν στο μέλλον να αποτελέσουν ένα ακόμη εργαλείο στα χέρια των ειδικών.

Συμπέρασμα

Η νόσος Αλτσχάιμερ δεν ξεκινά απαραίτητα τη στιγμή που ένας άνθρωπος αρχίζει εμφανώς να ξεχνά.

Οι αλλαγές στον εγκέφαλο μπορούν να προηγούνται για μεγάλο χρονικό διάστημα των εμφανών συμπτωμάτων.

Μια μελέτη του UCL έδειξε ότι η χωρική πλοήγηση μπορεί να παρουσιάζει διαφορές σε ορισμένους ανθρώπους αυξημένου κινδύνου πριν εμφανιστούν προβλήματα σε άλλα γνωστικά τεστ.

Αυτό είναι ένα σημαντικό ερευνητικό εύρημα.

Δεν αποτελεί όμως τεστ αυτοδιάγνωσης.

Το να πάρει κάποιος λάθος δρόμο, να ξεχάσει πού πάρκαρε ή να μπερδευτεί περιστασιακά δεν σημαίνει ότι έχει ή ότι θα εμφανίσει Αλτσχάιμερ.

Εκείνο που αξίζει να αξιολογείται είναι μια νέα, επίμονη και προοδευτική αλλαγή στη μνήμη, στον προσανατολισμό ή σε άλλες γνωστικές ικανότητες, ιδιαίτερα όταν αρχίζει να επηρεάζει την καθημερινή ζωή.

Σημαντική σημείωση: Το άρθρο έχει αποκλειστικά ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν αποτελεί διάγνωση ή ιατρική συμβουλή. Αν εσείς ή κάποιο κοντινό σας πρόσωπο παρουσιάζει επίμονες ή προοδευτικές αλλαγές στη μνήμη, στον προσανατολισμό ή στη συμπεριφορά, απευθυνθείτε σε γιατρό για αξιολόγηση.

Πηγές: University College London (UCL), Alzheimer’s & Dementia: The Journal of the Alzheimer’s Association, World Health Organization (WHO).